We kunnen veel van kinderen leren (Deel acht)

Tekst: Edeltraud Konradt; Foto's en tekeningen: firmm

Ook dit jaar waren de orka's weer een gespreksthema. Er waren vragen over de interacties van de zeezoogdieren.

Weet men al waarom de orka's de boten aanvallen?

Ja en nee. Er zijn ettelijke theorieën, maar men weet het niet zeker. Nu is er voor zeilers een app, die aanduidt waar de orka's zich bevinden; zo kunnen ze om de gebieden heen varen.

Daarom was ik bijzonder blij, toen me ook andere vragen werden gesteld, die niet om de interacties van de orka's draaiden. De meest voorkomende vraag was gericht op het beste moment van de dag waarop men de dieren kan zien.

De Straat van Gibraltar heeft een geschatte oppervlakte van 1.400 vierkante km en is het leefgebied van 4 dolfijnsoorten, die er het hele jaar door verblijven. Ongeacht het tijdstip, dag of nacht, uurritme. Plus drie walvissoorten, die hier in verschillende seizoenen voorkomen. Waar de dieren zich precies bevinden, als we uitvaren, weten we niet. We moeten ze zoeken.

Waarom jagen orka's op haaien?

Het is wel vooral de witte haai die van belang is voor de orka. Tot 30 % van zijn lichaamsgewicht bestaat uit lever, die voor de orka een hele maaltijd is. Hij is rijk aan omega 3-vetzuren, die bekend staan om hun gezondheidsvoordelen. Ze ondersteunen de gezondheid van het hart en verminderen ontstekingen. Verder bevat de lever veel vitamines, waaronder A, D en E en alkylglycerolen, die een immuunversterkende werking hebben.

Waar overal leven dolfijnen?

Dolfijnen zijn kleine tandwalvissen en leven in alle zeeën behalve in de Noordelijke IJszee. Een uitzondering hierop is de orka (die immers ook een dolfijn is, namelijk de grootste), die ook in het noordpoolgebied en Antarctica voorkomt.

Waaraan ziet men welke walvis of dolfijn het is?

Mensen die zich bezighouden met het observeren van de bewoners van de zee, hebben een geoefend oog en herkennen de diersoort aan de lichaamsgrootte, de lichaamskleur en de vorm. Ook de rugvin, de staartvin en de blaaswolk geven de expert waardevolle informatie.

Elke walvissoort heeft een speciale blaaswolk; dat is de luchtproductie bij het boven water komen. De blaaswolk is een belangrijk herkenningsteken. Tandwalvissen hebben slechts één fontein, omdat ze maar één blaasgat hebben. Baleinwalvissen daarentegen hebber er twee; daarom is de blaaswolk dubbel en in een V-vorm.

De dolfijn heeft toch geen oren... (riep een jongen van ongeveer 5 jaar me toe, toen hij de afbeelding zag, die ik omhooghield)

Maar nee, dolfijnen hebben wel oren; ze zijn echter niet zichtbaar op de kop. Ze hebben een speciaal soort gehoororgaan, waarmee ze onder water kunnen horen. Het uitwendige oor is maar een kleine holte. Maar ze hebben ook een midden- en een binnenoor.

Dolfijnen kunnen geluidssignalen onder water detecteren, daar ze de trillingen van het water met hun onderkaak en hun schedel opvangen. Deze vibraties worden vervolgens doorgegeven aan het binnenoor, waar ze worden verwerkt. Door hun uitstekende gehoorvermogen en hun capaciteit om geluidssignalen te produceren en te detec- teren, zijn ze zeer goede jagers.

Ze beheersen:

• Echolocatie:

Dolfijnen gebruiken echolocatie om hun prooi te lokaliseren. Ze produceren hoge frequenties, die door de voorwerpen onder water worden teruggekaatst en analyseren dan deze weerkaatste geluidssignalen.

• Communicatie:

Dolfijnen gebruiken ook geluidssignalen om met elkaar te communiceren. Ze kunnen verschillende klanken voortbrengen om hun positie, hun gemoedstoestand en hun intenties uit te drukken.

Alles bij elkaar genomen, vormen de oren van dolfijnen een belangrijk onderdeel van hun complexe zintuigstelsel, dat het voor hen mogelijk maakt om onder water te navigeren, te jagen en te communiceren.

Tijdens onze tochten zien we vaak ook schildpadden; het zijn vooral de onechte karetschildpadden (Caretta caretta). Zo vroeg een meisje, dat helemaal opgewonden van de trip terugkwam, me:

Hoe lang kan de schildpad dan duiken?

Schildpadden zijn longademers; dus moeten ze regelmatig naar het wateroppervlak komen om te ademen. In gepubliceerde artikelen vond ik de volgende twee feiten: onechte karetschildpadden duiken, als ze actief zijn, ongeveer 5-40 minuten, maar tijdens de slaap kunnen ze 4 tot 7 uur onder water blijven, door hun hartslag sterk te vertragen.

Reuzeninktvissen zijn gevaarlijk voor potvissen,

vertelde een ca. 8-jarig kind me.

Nou ja, gevaarlijk niet, maar ook niet goedaardig. Feit is dat reuzeninktvissen het meest gegeerd op het menu van de potvissen staan. Maar zo gemakkelijk laat de grote inktvis zich niet oppeuzelen. Hij verdedigt zich door zijn reusachtige tentakels rond de walvis te wikkelen, om zich vast te houden en om de walvis tegenstand te bieden. Hij vecht voor zijn leven en wil de walvis tot opgeven aanzetten.

Zo ontstaan de zuignapafdrukken op de lichamen van de potvissen; soms zijn het tot 10 cm grote afdrukken. Op het strand vóór Australië spoelde een dode potvis aan met zulke grote afdrukken.

Op bijna alle thema's van de voordracht had een ca. 5-jarige jongen een commentaar, nog voordat ik kon beginnen. Zo riep hij me toe::

De potvis is de grootste tandwalvis ter wereld.

Klopt; daar heb ik niets aan toe te voegen.

De kleine heeft waarschijnlijk al veel boeken over walvissen en dolfijnen gelezen...

Dolfijnen zijn niet stabiel,

zei een 7-jarig meisje. Op mijn extra vraag „Wat bedoel je met stabiel?" vertelde ze:

... hun botten zijn niet zo sterk.

De beenderstructuur van de dolfijnen is een belangrijk onderdeel van hun aanpassing aan het leven in het water. Ze hebben zware, massieve botten, die hen helpen om in het water te duiken en te zwemmen. Deze beenderen zijn vaak compacter dan die van landdieren. Het gestroomlijnde lichaam van de dolfijnen helpt hen de waterweerstand te minimaliseren, wat de stabiliteit in het water verhoogt en de zwembewegingen vergemakkelijkt. De hydrodynamische vorm van de botstructuur van dolfijnen is aangepast om aan de druk van het water weerstand te kunnen bieden.

Hé zeg, waarom springen de dolfijnen?

Als ze in de lucht springen en zich vervolgens op het water laten neerploffen, vallen parasieten van de huid. Ook wanneer dolfijnen jagen, springen ze uit het water, om snelheid te krijgen. Het lawaai van het met een smak neerkomen schrikt de vissen af en drijft ze nauwer samen, waardoor ze gemakkelijker te vangen zijn.

Ik hou het meest van dolfijnen. Ze kijken zo lief,

keek een jongen me stralend aan.

De zogenaamde glimlach is de ronde vorm van hun bek, die aan het uiteinde een naar onderen getrokken plooi heeft. Het is hun anatomie, gewoonweg de vorm van hun dolfijnenbek. Hij lacht niet en kijkt ook niet vriendelijk.

Dolfijnen observeren hun omgeving zoals mensen of primaten. Ze kunnen goed zien, ondanks een beperkt vertezicht.

Wat doen de dolfijnen in de winter?

Dolfijnen passen hun gedrag in de winter aan de veranderde milieuomstandigheden aan. Zo trekken sommige dolfijnsoorten naar warmere wateren, bijv. om hun jongen ter wereld te brengen. De dolfijnen hier in de Straat van Gibraltar zijn ook in de winter hier; ze verlaten hun habitat niet.

Het was opnieuw een spannend seizoen met de kinderen. In de kleuterscholen en scholen zijn de zeeën en de dieren die daarin leven, een leerthema geworden.

De lievelingsdieren van de kinderen zijn

-) de haaien, vooral de witte haai, die ook in de Straat van Gibraltar moet voorkomen. Nee, we kunnen hem hier niet zien en in de boot springt hij ook niet.

-) de blauwe vinvissen, die indruk maken met hun omvang. De walvis heeft een hart dat zo groot is als papa's auto. Het hart van een blauwe vinvis weegt ca. 400 tot 500 kilo en is 1,5 m lang, 1,2 m breed en 0,7 m dik.

-) de orka's, waarover de kinderen graag vertellen. Er bestaan ook vleesetende orka's, die andere zeezoogdieren doden om ze op te eten.

Ik kijk uit naar volgend seizoen.